ناترازی انرژی در ایران | بحران همزمان آب و برق + راههای برونرفت
ناترازی انرژی در ایران نشانه چیست؟ ایران در سال ۱۴۰۴ با یکی از شدیدترین بحرانهای انرژی تاریخ خود مواجه شده است. همزمانی ششمین سال متوالی خشکسالی با ناترازی عمیق در شبکه برق، شرایطی بیسابقه را رقم زده که بخش خانگی، واحدهای خدماتی و صنایع بزرگ را در زیر سایه ابر بحران ناترازی انرژی نشان میدهد.
بر اساس گزارشهای رسمی، بارشها نسبت به میانگین بلندمدت بیش از ۴۰ درصد کاهش داشته و ذخایر سدها به کمترین سطح دهههای اخیر رسیده است. در همین حال، ماینرهای غیرمجاز با مصرف ۲۶۰۰ مگاوات برق (معادل مصرف چند استان)، بحران را تشدید کردهاند. در این گزارش تحلیلی، با استناد به گفتگوی دنیای اقتصاد با عباس علی آبادی (وزیر نیرو)، ابعاد مختلف ناترازی انرژی در ایران، چالشهای پیش رو و راهکارهای برونرفت از این بحران را بررسی میکنیم.
ناترازی انرژی در ایران
ناترازی انرژی در ایران، که در سال ۱۴۰۴ به اوج خود رسیده، پدیدهای تک عاملی نیست بلکه نتیجه همافزایی مخرب چندین بحران هم زمان است. از یک سو، خشکسالیهای پیاپی شش ساله با کاهش بیش از ۴۰ درصدی بارشها نسبت به میانگین بلندمدت، توان نیروگاههای برقآبی را به شدت کاهش داده و منابع آبی کشور را در آستانه فروپاشی قرار داد. از سوی دیگر، وابستگی شدید شبکه برق به سوختهای فسیلی، آن را در برابر نوسانات تامین سوخت آسیبپذیر کرده است؛ به گونهای که ذخایر فعلی نیروگاهها تنها برای ۱۲ روز کفایت میکند. این وضعیت بحرانی زمانی تشدید میشود که بدانیم ماینرهای غیرمجاز رمزارز با مصرف حدود ۲۶۰۰ مگاوات برق (معادل مصرف چند استان) بار اضافی عظیمی بر شبکهای وارد میکنند که خود با کمبود شدید ظرفیت مواجه است.
ابعاد این ناترازی فراتر از یک مشکل فنی صرف است و به یک چالش اقتصادی-اجتماعی تمامعیار تبدیل شده است. تداوم این بحران میتواند به قطعیهای گسترده برق در بخش خانگی و صنعتی منجر شود که خود زنجیرهای از پیامدهای منفی مانند تعطیلی واحدهای تولیدی، کاهش اشتغال، اختلال در خدمات عمومی و نارضایتی اجتماعی را به دنبال خواهد داشت.
گزارشها حاکی از آن است که حتی با اجرای اقدامات مدیریتی و اضطراری برای جلوگیری از قطعی آب در کلانشهرها، تامین پایدار انرژی همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. این وضعیت زنگ خطری جدی برای سیاستگذاران است تا با بازنگری اساسی در سیاستهای مدیریت انرژی و سرمایهگذاری هدفمند در زیرساختهای پایدار مانند انرژیهای تجدیدپذیر، از تکرار چنین بحرانهایی در آینده جلوگیری کنند.
بیشتر بخوانید: رفع ناترازی برق نیازمند عزم همگانی است
کاهش بیسابقه بارش و تاثیر آن بر منابع آبی کشور
ناترازی انرژی در ایران نشانه چیست؟ منابع آبی ایران طی سال گذشته و امسال با کاهش محسوس بارشها و فشار شدید بر ذخایر سدها همراه بوده است. به طور کلی، میزان بارشها نسبت به میانگین بلندمدت بیش از ۴۰ درصد کاهش داشته و چندین استان کشور کاهش بارش بیش از ۵۰ درصد را تجربه کردهاند. این کاهش بیسابقه به صورت مستقیم بر موجودی سدها اثر گذاشته و میزان ذخایر و ورودی آب به مخازن نیز به شدت پایین آمده است.
با وجود چنین شرایط بحرانی، وزیر نیرو تاکید کرده که با اجرای مجموعهای از اقدامات مدیریتی و اضطراری، از قطعی آب در کلانشهرها جلوگیری شده است. اما این موفقیت نسبی در کوتاهمدت، نمیتواند ما را از ضرورت بازنگری اساسی در سیاستهای مدیریت منابع آبی غافل کند. تداوم خشکسالیها و کاهش بارشها، زنگ خطری جدی برای آینده آب در ایران است و نیاز به برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین مانند شیرینسازی آب و مدیریت هوشمند مصرف دارد.
وضعیت شبکه برق در زمستان ۱۴۰۴؛ تهدید قطعی برق در کمین است
پس از عبور از اوج بار تابستان، تعمیرات اساسی نیروگاهها آغاز شده و توسعه نیروگاههای خورشیدی نسبت به ابتدای دولت بیش از ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. وزیر نیرو اعلام کرده که ظرفیت فعلی نیروگاهها برای تامین برق ماه پایانی زمستان (اسفند ماه) کافی است اما تاکید کرده که محدودیت یا خاموشی به میزان تامین سوخت نیروگاهها بستگی دارد.
واقعیت نگرانکننده این است که ذخایر سوخت نیروگاهها فقط برای حدود ۱۲ روز کفایت میکند و تداوم تامین برق بدون خاموشی، وابسته به مدیریت مصرف گاز در بخش خانگی است. این بدان معناست که اگر مصرف گاز خانگی در ماه پایانی زمستان افزایش یابد و سهمیه سوخت نیروگاهها کاهش پیدا کند، قطعی برق اجتنابناپذیر خواهد بود. این وضعیت نشاندهنده وابستگی شدید شبکه برق به سوختهای فسیلی و آسیبپذیری آن در برابر نوسانات تامین سوخت است.
توسعه انرژیهای تجدیدپذیر؛ راهکار کاهش وابستگی به سوخت فسیلی
یکی از امیدوارکنندهترین بخشهای گزارش وزیر نیرو، خبر از رشد چشمگیر ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر در کشور است. ظرفیت فعلی انرژیهای تجدیدپذیر اکنون بیش از ۳۲۰۰ مگاوات است و برنامه ریزی شده تا تابستان آینده، این ظرفیت به بیش از ۷۰۰۰ مگاوات برسد. سهم این نیروگاهها از تولید برق کشور از یک درصد طی سال گذشته به حدود ۳ درصد رسید و پیشبینی میشود تا پایان زمستان ظرفیت به ۵۰۰۰ مگاوات افزایش یابد.
افزایش سهم انرژیهای تجدیدپذیر در شبکه برق، مزایای متعددی دارد. مهمترین این مزایا، کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و افزایش پایداری شبکه است. با توجه به بحرانهای مکرر در تامین سوخت نیروگاهها، توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی میتواند به عنوان یک راهبرد کلیدی برای افزایش تابآوری شبکه برق در برابر شوکهای خارجی عمل کند.
ماینرهای غیرمجاز؛ بلای جان شبکه برق کشور
یکی از شوکآورترین بخشهای این گزارش از ناترازی انرژی در ایران، آمار مربوط به مصرف برق ماینرهای غیرمجاز است. عباس علیآبادی در این گفتگو اعلام کرد که ماینرهای غیرمجاز حدود ۵ درصد مصرف برق کشور را به خود اختصاص میدهند و پیشبینی میشود این ماینرها حدود ۲۶۰۰ مگاوات از برق شبکه را مصرف کنند. برای درک بهتر این عدد، باید گفت این میزان برق معادل مصرف کل چند استان است و برای احداث نیروگاه معادل این ظرفیت، دولت به بیش از ۳ میلیارد دلار بودجه نیاز دارد.
این آمار نشاندهنده عمق بحران ناترازی برق و نقش مخرب استخراجکنندگان غیرمجاز رمزارز در تشدید آن است. برق مصرفی ماینرهای غیرمجاز نه تنها بار مضاعفی بر شبکه وارد میکند بلکه سرمایهگذاریهای عظیمی را که برای احداث نیروگاههای جدید صورت گرفته، عملا بیاثر میسازد. مقابله با این پدیده نیازمند عزم جدی دستگاههای قضایی و انتظامی و همچنین بهروزرسانی قوانین برای برخورد موثر با متخلفان است.
سیاست صادرات و واردات برق؛ تامین نیاز داخلی اولویت اول
در حوزه صادرات و واردات برق، رویکرد اصلی وزارت نیرو بر تامین نیاز داخلی و مدیریت پایدار شبکه متمرکز است. به طور کلی، ایران صادرات برق را در زمانهای پیک مصرف یا ناترازی شبکه انجام نمیدهد و در این شرایط صادرات به طور کامل متوقف میشود تا برق کافی برای مصرف داخلی تامین شود .
در مقابل، واردات برق از کشورهای همسایه مانند ترکمنستان و ارمنستان به مراتب بیشتر از صادرات بوده و بخشی از ناترازی شبکه را جبران میکند. این رویکرد منطقی به نظر میرسد اما وابستگی به واردات برق نیز میتواند در بلندمدت آسیبپذیریهای جدیدی به وجود آورد. تقویت دیپلماسی انرژی با همسایگان و انعقاد قراردادهای بلندمدت برای واردات برق، میتواند امنیت شبکه را در شرایط بحرانی افزایش دهد.
نتیجهگیری
ناترازی انرژی در ایران، نتیجه ترکیبی از عوامل متعدد است: خشکسالیهای پیاپی، کاهش بارشها، افزایش مصرف، فعالیت ماینرهای غیرمجاز، وابستگی شدید به سوخت فسیلی و محدودیت در زیرساختها. عبور از این بحران نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ و بلندمدت است:
- توسعه سریع انرژیهای تجدیدپذیر با هدف افزایش سهم آنها به ۱۰تا ۱۵ درصد در کوتاهمدت
- مقابله جدی با ماینرهای غیرمجاز و برخورد قضایی موثر با متخلفان
- مدیریت هوشمند مصرف به ویژه در بخش گاز خانگی برای تخصیص سوخت کافی به نیروگاهها
- سرمایهگذاری در فناوریهای نوین آبی مانند شیرینسازی و بازیافت آب
- تقویت دیپلماسی انرژی برای واردات پایدار برق از همسایگان
وزیر نیرو از افزایش ۱۰۰ درصدی ظرفیت نیروگاههای خورشیدی و برنامهریزی برای رسیدن به ۷۰۰۰ مگاوات تا تابستان آینده خبر داد. این نشاندهنده عزم جدی دولت برای تغییر رویکرد و حرکت به سمت انرژیهای پاک است. با این حال، تحقق این اهداف نیازمند سرمایهگذاری، اراده سیاسی و همراهی مردم در مدیریت مصرف است. آینده انرژی ایران در گرو تصمیماتی است که امروز گرفته میشود.
سوالات متداول
علت اصلی ناترازی شدید انرژی در سال ۱۴۰۴ چیست؟
ترکیبی از عوامل شامل کاهش ۴۰ درصدی بارشها نسبت به میانگین بلندمدت، خشکسالی شش سال متوالی، افزایش مصرف، فعالیت ماینرهای غیرمجاز با مصرف ۲۶۰۰ مگاوات و وابستگی شدید به سوخت فسیلی.
میزان مصرف ماینرهای غیرمجاز چقدر است؟
ماینرهای غیرمجاز حدود ۵ درصد مصرف برق کشور را به خود اختصاص داده و حدود ۲۶۰۰ مگاوات برق مصرف میکنند که معادل مصرف چند استان است.
وضعیت ذخایر سوخت نیروگاهها چگونه است؟
ذخایر سوخت نیروگاهها فقط برای حدود ۱۲ روز کفایت میکند و تداوم تامین برق بدون خاموشی به مدیریت مصرف گاز خانگی وابسته است.
برنامه وزارت نیرو برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر چیست؟
ظرفیت فعلی انرژیهای تجدیدپذیر بیش از ۳۲۰۰ مگاوات است و برنامه ریزی شده تا تابستان آینده به بیش از ۷۰۰۰ مگاوات برسد.
سیاست ایران در زمینه صادرات و واردات برق چیست؟
ایران در زمانهای پیک مصرف و ناترازی، صادرات را متوقف کرده و از واردات برق از همسایگان (ترکمنستان و ارمنستان) برای جبران ناترازی استفاده میکند.
راهکار اصلی مقابله با بحران آب چیست؟
علاوه بر اقدامات مدیریتی کوتاهمدت پیرامون ناترازی انرژی در ایران، نیاز به سرمایهگذاری بلندمدت در فناوریهای نوین مانند شیرینسازی آب، بازیافت فاضلاب و مدیریت هوشمند مصرف وجود دارد.
ارسال دیدگاه