وقتی از یک چتبات یا ابزار هوش مصنوعی سوالی میپرسیم، همهچیز در ظاهر کاملاً مجازی به نظر میرسد. ما متنی تایپ میکنیم، چند ثانیه صبر میکنیم و پاسخ را روی صفحه میبینیم. اما در پشت این تجربه ساده، زیرساختی عظیم و بسیار پرمصرف در حال فعالیت است؛ زیرساختی متشکل از هزاران سرور قدرتمند که برای پردازش اطلاعات، انرژی زیادی مصرف میکنند و گرمای بالایی تولید میشود. همین گرماست که پای آب را به ماجرا باز میکند.
واقعیت این است که هوش مصنوعی فقط برق مصرف نمیکند، بلکه برای ادامه کار به سیستمهای خنککنندهای وابسته است که در بسیاری از موارد، بدون آب نمیتوانند عملکرد مؤثری داشته باشند. به همین دلیل، بحث مصرف آب هوش مصنوعی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین موضوعات محیطزیستی در حوزه فناوری تبدیل شده است؛ موضوعی که نشان میدهد دنیای دیجیتال، آنقدرها هم بیاثر و نامرئی نیست.
چرا مصرف آب هوش مصنوعی به یک نگرانی جهانی تبدیل شده است؟
مدلهای زبانی بزرگ و سامانههای پیشرفته هوش مصنوعی روی سختافزارهایی اجرا میشوند که بار پردازشی بسیار بالایی دارند. این تجهیزات، بهویژه در مقیاس دیتاسنتر، در زمان آموزش مدلها و حتی هنگام پاسخگویی روزانه به کاربران، حرارت زیادی تولید میکنند. اگر این گرما کنترل نشود، عملکرد سرورها افت میکند و حتی ممکن است تجهیزات آسیب ببینند.
برای همین، مراکز داده از سامانههای خنککننده پیشرفته استفاده میکنند؛ سامانههایی که در بسیاری از موارد برای دفع گرما به آب وابستهاند. طبق دادهای که در اینفوگرافیک برقاب آمده، هر ۲۰ تا ۵۰ سوال از یک چتبات میتواند به مصرف حدود نیم لیتر آب منجر شود. شاید این عدد در نگاه اول کوچک به نظر برسد، اما وقتی آن را در مقیاس میلیونها کاربر و میلیاردها درخواست روزانه محاسبه کنیم، ابعاد ماجرا کاملاً تغییر میکند. آنوقت متوجه میشویم که هر تعامل ساده دیجیتال، میتواند ردپایی واقعی بر منابع طبیعی بر جا بگذارد.
دیتاسنترها چگونه آب مصرف میکنند؟
برای درک بهتر موضوع، باید بدانیم مصرف آب در این فرایند فقط به یک شکل اتفاق نمیافتد. بخشی از آب مستقیماً در سامانههای خنککننده به کار میرود تا دمای سرورها پایین نگه داشته شود. در برخی روشها، آب در برجهای خنککننده تبخیر میشود تا گرما از محیط دفع شود. در برخی دیگر، آب در چرخههای سرمایشی به گردش درمیآید و به شکل غیرمستقیم به کاهش دما کمک میکند.
از طرف دیگر، ماجرا فقط به خود دیتاسنتر محدود نمیشود. تولید برق مورد نیاز این مراکز نیز در بسیاری از کشورها به نیروگاههایی وابسته است که آنها هم برای خنکسازی یا فرایند تولید، آب مصرف میکنند. بنابراین، ردپای آبی هوش مصنوعی فقط در محل استقرار سرورها شکل نمیگیرد، بلکه در تمام زنجیره تأمین انرژی آن حضور دارد. همین مسئله باعث میشود نگاه ما به فناوری دقیقتر و واقعبینانهتر شود.
اگر دوست داری، سری «دانستنی برقاب» رو در بله دنبال کن.
آیا این هزینه زیستمحیطی قابل کاهش است؟
خبر خوب این است که این روند لزوماً غیرقابل کنترل نیست. بسیاری از شرکتهای فناوری در سالهای اخیر بهدنبال کاهش اثرات محیطزیستی دیتاسنترهای خود رفتهاند. استفاده از آب بازیافتی به جای آب شرب، بهینهسازی معماری مراکز داده، انتقال دیتاسنترها به مناطق خنکتر و طراحی سختافزارهای کممصرفتر، از جمله اقداماتی است که میتواند فشار بر منابع آبی را کاهش دهد.
البته اینجا یک نکته مهم وجود دارد: هر راهحل باید همهجانبه بررسی شود. گاهی روشی که مصرف آب را کم میکند، ممکن است مصرف برق را افزایش دهد؛ یا برعکس، کاهش مصرف انرژی با استفاده بیشتر از آب همراه باشد. به همین دلیل، ارزیابی پایداری در حوزه هوش مصنوعی باید همزمان آب، انرژی و انتشار کربن را با هم ببیند، نه اینکه فقط روی یک شاخص تمرکز کند.
مسئولیت کاربران و شرکتها در برابر این واقعیت چیست؟
آگاهی از این موضوع به معنی کنار گذاشتن هوش مصنوعی نیست. مسئله اصلی، استفاده آگاهانه و مسئولانه از تکنولوژی است. همانطور که درباره مصرف برق، سوخت یا آب در خانه حساس شدهایم، در مورد خدمات دیجیتال هم باید بدانیم پشت هر ابزار ساده، چه زیرساخت سنگینی وجود دارد. از سوی دیگر، مسئولیت اصلی بر عهده شرکتها و توسعهدهندگان است تا شفافتر عمل کنند و درباره میزان مصرف آب و انرژی سامانههای خود، اطلاعات دقیقتری در اختیار عموم قرار دهند.
در آینده، یکی از معیارهای مهم پیشرفت فناوری فقط سرعت و دقت مدلها نخواهد بود، بلکه این خواهد بود که یک سامانه هوشمند با چه میزان منابع طبیعی کار میکند. هوش مصنوعی اگر قرار است بخشی از آینده پایدار بشر باشد، باید از همین حالا نسبت خود را با آب، برق و محیطزیست روشن کند.
جمعبندی
هوش مصنوعی اگرچه در ظاهر یک فناوری کاملاً دیجیتال است، اما در عمل بر زیرساختهایی متکی است که مصرف واقعی و فیزیکی دارند. آب، یکی از مهمترین این منابع پنهان است؛ منبعی که در فرآیند خنکسازی دیتاسنترها نقشی اساسی بازی میکند. به همین دلیل، دانستن درباره مصرف آب هوش مصنوعی فقط یک دانستنی جالب نیست، بلکه بخشی از سواد محیطزیستی ما در عصر فناوری به شمار میرود.
این واقعیت به ما یادآوری میکند که هر پیشرفت فناورانه، در کنار مزایای بزرگ خود، هزینههایی هم دارد. شناخت این هزینهها کمک میکند هم مسئولانهتر از ابزارهای دیجیتال استفاده کنیم و هم از شرکتهای بزرگ فناوری انتظار شفافیت و تعهد بیشتری داشته باشیم.
بیشتر بخوانید : چرا دست خیس عامل اصلی برقگرفتگی مرگبار است؟
ایتا
