بحران آب در خاورمیانه | از کمینگاه طبیعی تا میدان نبرد ژئوپلیتیک
بحران آب در خاورمیانه چقدر جدی است؟ خاورمیانه، زادگاه اولین تمدنهای بشری در حاشیه رودهای نیل، دجله و فرات، امروز با یکی از عمیقترین بحرانهای آبی جهان دستوپنجه نرم میکند. منطقهای که زمانی با قناتها، آسیابهای آبی و سیستمهای آبیاری پیشرفته، مهد نوآوری در مدیریت آب بود، اکنون به نماد کمآبی و تنش بر سر این مایع حیاتی تبدیل شده است.
میانگین سرانه آب تجدیدپذیر در کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) به ۴۸۰ مترمکعب در سال رسیده که کمتر از یکدهم میانگین جهانی (۵۵۰۰ مترمکعب) و پایینتر از خط فقر آبی (۱۰۰۰ مترمکعب) است. این بحران صرفا یک پدیده طبیعی ناشی از اقلیم خشک و بیابانی نیست؛ بلکه نتیجه ترکیب مرگباری از مدیریت نادرست منابع، رشد جمعیت، تغییرات اقلیمی و مناقشات ژئوپلیتیک بر سر آبهای فرامرزی است.
در این گزارش جامع از برقاب، ابعاد مختلف بحران آب در خاورمیانه را از منظر اقلیمی، فنی، ژئوپلیتیک و راهکارهای مقابله با آن بررسی میکنیم.
تغییرات اقلیمی و تشدید بحران آب در خاورمیانه
منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، در خط مقدم تغییرات اقلیمی قرار دارد. دمای منطقه از سال ۱۹۷۰ تاکنون ۱.۲ درجه سانتیگراد افزایش یافته و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۵۰ این افزایش دما به ۱.۵ تا ۳ درجه سانتیگراد برسد. این گرمایش سریع، پیامدهای مستقیمی بر منابع آبی منطقه داشته است.
۱- کاهش بارندگی و خشکسالیهای پیاپی
کشورهای مصر، یمن و اردن تا سال ۲۰۵۰ با کاهش بارندگی تا ۲۰ درصد مواجه خواهند شد. ایران نیز شش سال خشکسالی پیوسته را تجربه کرده که به سطحی «بیسابقه در تاریخ مدرن» رسیده است. این خشکسالی چنان شدید است که رئیسجمهور ایران درباره احتمال تخلیه ۱۵ میلیون نفر ساکن تهران به دلیل کاهش بحرانی سطح آبهای زیرزمینی هشدار میدهد.
۲- تغییر الگوی بارش
کارشناسان هشدار میدهند که خشکسالیهای طولانی و سیلابهای ناگهانی دو روی یک سکه در منطقه مدیترانه هستند. نمونه اخیر آن در مراکش رخ داد؛ جایی که بارانهایی که به عنوان پایان خشکسالی هفت ساله استقبال شدند، چنان شدت گرفتند که بیش از ۱۵۰ هزار نفر را آواره و دستکم ۴ نفر را کشتند. این رویدادها نشان میدهد که منطقه باید خود را برای عصر جدیدی از ناپایداری اقلیمی آماده کند.
۳- تاثیر بر کشاورزی و امنیت غذایی
خشکسالی و کاهش بارندگی، تولید محصولات کشاورزی را در کشورهای منطقه به شدت تحت تأثیر قرار داده است. در عراق، کشاورزان استان دهوک از خشکسالی چندساله گلایه دارند و میگویند زمینها چنان خشک شده که بارندگیهای اخیر نمیتواند خسارت سالهای گذشته را جبران کند. افزایش هزینه برق برای پمپاژ آب از رودخانهها نیز بر مشکلات افزوده است.
بیشتر بخوانید: طرح آبرسانی پایدار به راز و جرگلان افتتاح سد
آبهای زیرزمینی؛ منبع حیاتی در معرض نابودی
بحران آب در خاورمیانه چقدر جدی است؟ با کاهش منابع آب سطحی، فشار بر سفرههای آب زیرزمینی در سراسر منطقه به شدت افزایش یافته است. حدود یکچهارم جمعیت منطقه در مناطقی با تنش بالا یا بسیار بالا بر منابع آب زیرزمینی زندگی میکنند.
۱- آبهای فسیلی؛ میراثی رو به اتمام
بخش مهمی از آب مصرفی در کشورهای حاشیه خلیج فارس از سفرههای آب فسیلی تامین میشود که میلیونها سال قدمت دارند و تجدیدناپذیر هستند. عربستان سعودی بیش از ۹۰ درصد آب کشاورزی و ۳۵ درصد آب شهری خود را از آبهای زیرزمینی تامین میکند که بیشتر آن از نوع فسیلی است. برداشت بیرویه از این منابع، سطح آب را تا ۱۰۰ متر در برخی مناطق کاهش داده و خطر نفوذ آب شور را افزایش داد.
۲- آبخوانهای مشترک و رقابت بر سر منابع
بسیاری از آبخوانهای مهم منطقه بین چند کشور مشترک هستند. سیستم آبخوان نوبین ماسهسنگی بین لیبی، مصر، عربستان و سودان اشتراک دارد. آبخوان دیسی در اردن که برای تامین آب شهری آماده بهرهبرداری شده، به شدت در حال افت سطح است.
۳- آلودگی و نفوذ آب شور
در لبنان، سوءمدیریت و برداشت بیش از حد از سفرههای ساحلی، به نفوذ آب شور دریا به این آبخوانها منجر شده است. در لیبی، برداشت بیرویه از آبخوانها باعث شور شدن آب، فرونشست زمین و حتی فروپاشی آبخوانها شده است که یک فاجعه به حساب میآید.
نابرابری آبی؛ داستان تلخ فلسطین و اشغال سرزمینها
بحران آب در خاورمیانه چقدر جدی است؟ در قلب مناقشه خاورمیانه، یک بحران خاموش و عمیق جریان دارد: بحران آب در سرزمینهای اشغالی فلسطین. آمارها تصویری تکاندهنده از نابرابری در دسترسی به آب میان شهرکنشینان اسرائیلی و فلسطینیان نشان میدهد.
۱- یک شهرکنشین، هفت برابر یک فلسطینی
جاد اسحاق، مدیر مؤسسه تحقیقات کاربردی اورشلیم (ARIJ)، میگوید: «یک شهرکنشین اسرائیلی تقریبا هفت برابر مقدار آبی که یک شهروند فلسطینی دریافت میکند، مصرف مینماید». سهم هر فلسطینی از ۸۰ لیتر در روز تجاوز نمیکند و در برخی جوامع حاشیهای به ۱۵ لیتر در روز (کمتر از یکپنجم حداقل استاندارد جهانی ۱۰۰ لیتر) میرسد.
۲- توقیف چشمهها و آپارتاید آبی
در شرق کرانه باختری، چشمه العوجا که قرنها یکی از بزرگترین حوزههای آبی فلسطین بوده، اکنون توسط شهرکنشینان تصرف شده است. یک شهرک غیرقانونی بین روستاییان العوجا و منبع آبشان قرار گرفته و ساکنان شهرک پمپهایی نصب کردهاند که آب را مستقیما از آبخوان بیرون میکشند. گروههای حقوق بشری این پدیده را «آپارتاید آبی» مینامند.
۳- تله اسلو
جاد اسحاق توضیح میدهد که با تصرف چشمههای طبیعی، فلسطینیان در تلهای که توافقنامه اسلو ایجاد کرده، گرفتار شدهاند. دولت فلسطین مجبور است سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب را با قیمت بازار از شرکتهای اسرائیلی خریداری کند.
ابزار فشار جمعیتی: فعالان حقوق بشر هشدار میدهند که این تشنگی برنامهریزیشده، یک روش استراتژیک برای وادار کردن فلسطینیان به ترک خانههایشان است. بر اساس دادهها، بیش از ۵۶ چشمه آب در کرانه باختری هدف حملات یا تصرف شهرکنشینان قرار گرفتهاند.
غزه؛ ۷۰ درصد تولید آب مختل شد
در نوار غزه، بحران آب، ابعاد انسانی فاجعهباری به خود گرفته است که باید بررسی شود. دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (OCHA) هشدار داده که حدود ۷۰ درصد از کل تولید آب شهر غزه به دلیل مشکلات مربوط به تعمیر خط لوله تأمین آب مکوروت (که از اسرائیل وارد میشود) مختل شده است.
اسرائیل از ورود یک قطعه لوله فولادی مورد نیاز برای تعمیر یک چاه آب که یکی از منابع مهم آب برای این منطقه است، جلوگیری و این اقلام را «دو منظوره» اعلام کرد. با ادامه شرایط زمستانی، خطرات بشردوستانه افزایش یافته و تاکنون ۹ کودک بر اثر سرمازدگی جان خود را از دست دادهاند.
بحران آبهای فرامرزی؛ از نیل تا دجله و فرات
بحران آب در خاورمیانه چقدر جدی است؟ بیش از ۶۰ درصد منابع آب منطقه MENA بین دو یا چند کشور مشترک است و این وابستگی متقابل، بستر مناسبی برای تنشهای ژئوپلیتیک فراهم کرد.
۱- نیل و سد النهضه
مصر با ۹۳ درصد بیابان، تقریباً به طور کامل به رود نیل وابسته است و ۹۷ درصد آب خود را از خارج از مرزهایش تامین میکند. سد النهضه (سد رنسانس) که اتیوپی بر روی شاخه نیل آبی ساخته، نگرانیهای عمیقی در مصر ایجاد کرده است. شلومو بن آمی، وزیر خارجه اسبق اسرائیل، مینویسد که اسرائیل با وجود عدم مداخله مستقیم، از درگیر شدن مصر در حیاط خلوت آفریقاییاش خرسند است.
۲- دجله و فرات و سیاست آب ترکیه
ترکیه با ساخت سدهای بزرگ بر روی دجله و فرات، جریان آب به سمت سوریه و عراق را به شدت کاهش داده است. از سال ۱۹۷۵، پروژههای آبی ترکیه میزان آبی که عراق از دو رود دریافت میکند را حدود ۸۰ درصد کاهش داد. در عراق، کشاورزان کرد از کاهش سطح آب و افزایش هزینه برق برای پمپاژ گلهمند هستند و میگویند مقامات ترکیه و ایران با کنترل سرشاخهها، آنها را در مضیقه قرار دادهاند.
۳- ابتکارات مثبت
در دسامبر ۲۰۲۵، ترکیه و عراق پس از سالها تنش بر سر عملیات نظامی ترکیه در شمال عراق، یک توافق مدیریت منابع آب امضا کردند که میتواند نویدبخش همکاریهای آینده باشد.
مصرف بیرویه و مدیریت ناکارآمد؛ زخمی که بر خود میزنیم
بحران آب در خاورمیانه چقدر جدی است؟ کارشناسان تاکید میکنند که تمرکز صرف بر «کمیابی آب» یک اشتباه بزرگ است. محمد داوود، مشاور ارشد منابع آب در آژانس محیط زیست ابوظبی، میگوید: «بزرگترین تصور غلط این است که آب تنها موضوع کمیاب و رایگان به حساب میآید.» به گفته او، چالش واقعی، سوء مدیریت منابع است.
۱- یارانههای سنگین و هدررفت
منطقه MENA پایینترین تعرفههای خدمات آب در جهان را دارد و ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی صرف یارانه آب میشود که بالاترین نسبت در جهان است. برخی کشورها، تلفات آب در شبکههای توزیع به ۵۰ درصد میرسد. در ایران، سدسازیهای بیرویه، برنامهریزی شهری ناکارآمد و کشاورزی ناپایدار، بحران را تشدید کرده است
۲- کشاورزی پرمصرف
کشاورزی که در اردن ۵ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد، بیش از ۵۰ درصد آب کشور را مصرف میکند. در عربستان، بیش از ۹۰ درصد آب کشاورزی از منابع زیرزمینی تامین میشود. استفاده از سیستمهای آبیاری سنتی و فرسوده، هدررفت آب را به حداکثر میرساند.
راهکارهای مقابله با بحران آب در خاورمیانه
۱- شیرینسازی آب؛ راهبردی حیاتی اما پرهزینه
منطقه MENA اکنون بیش از ۵۳ درصد از ظرفیت شیرینسازی آب جهان را در اختیار دارد. کشورهای حاشیه خلیج فارس زیرساختهای عظیم شیرینسازی ایجاد کردهاند که آب با کیفیت بالا را ۲۴ ساعته در اختیار مردم قرار میدهد.
اردن به تازگی برنامه احداث دومین نیروگاه بزرگ شیرینسازی جهان را با هزینه ۶ میلیارد دلار در بندر عقبه اعلام کرده است. این تاسیسات روزانه ۲۲۵ میلیون گالن آب دریا را به آب آشامیدنی تبدیل کرده و از طریق خط لوله ۴۵۰ کیلومتری به سمت امان پمپاژ میکند. انتظار میرود این پروژه ۴۰ درصد از آب شرب کشور را تامین نماید. ۲۸ درصد انرژی مورد نیاز این نیروگاه توسط یک مزرعه خورشیدی تامین خواهد شد.
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند شیرینسازی آب یک «راه حل جادویی» نیست. یوسف بروزین از موسسه بینالمللی مدیریت آب میگوید: «تصور غلط رایج این است که شیرینسازی یک راه حل مستقل برای کمبود آب به حساب میآید.» این فناوری با چالشهایی مانند مصرف بالای انرژی، ردپای کربن، دفع شورابه غلیظ و هزینههای بالا همراه است.
۲- مدیریت تقاضا و بهرهوری
محمد داوود بر این باور است که سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه برای مدیریت تقاضا میتواند روایت بحران آب را تغییر دهد. این راهکار میتواند تخریب آبهای زیرزمینی و وابستگی به شیرینسازی پرهزینه را کم کند.
۳- فناوریهای نوین و هوش مصنوعی
تولید خلیل الزباری، استاد مدیریت منابع آب در دانشگاه خلیج فارس، معتقد است هوش مصنوعی میتواند کشورهای حاشیه خلیج فارس را از مدل واکنشی و پرمصرف به مدلی پیشبینانه و دقیق تبدیل کند. شبکههای هوشمند آب با استفاده از حسگرها و یادگیری ماشین میتوانند محل دقیق نشت را شناسایی کرده، فشار شبکه را متعادل و مصرف را بهینه نمایند.
۴- احیای سنتهای دیرین و راهکارهای مبتنی بر طبیعت
مها الزعبی، پژوهشگر سیستمهای آبی پایدار، تاکید میکند که برای منطقهای به شکنندگی MENA، گسترش راهکارهای مبتنی بر طبیعت یک ضرورت است. احیای تالابها برای تنظیم جریان آب، برداشت آب باران و توسعه فضاهای سبز شهری میتواند در کنار زیرساختهای موجود، تابآوری جوامع را افزایش دهد.
نتیجهگیری
بحران آب در خاورمیانه یک ابرچالش چندبعدی است که ریشه در تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت، مدیریت ناکارآمد و مناقشات ژئوپلیتیک دارد. این منطقه با گرمترین و خشکترین شرایط خود در دوران مدرن مواجه شده و پیشبینیها حاکی از وخامت بیشتر اوضاع است.
با این حال، ناامیدی تمام تصویر نیست. کشورهای منطقه ظرفیتهای عظیمی برای نوآوری و همکاری از خود نشان دادهاند. فناوریهای شیرینسازی آب با انرژی تجدیدپذیر، شبکههای هوشمند مدیریت آب، بازیافت فاضلاب، و احیای راهکارهای سنتی مدیریت آب، همگی میتوانند در کنار هم تصویری از آینده ترسیم کنند که در آن بحران آب نه یک سرنوشت محتوم، بلکه چالشی قابل مدیریت است.
شاید مهمترین تغییری که باید رخ دهد، در نگرش ما به آب است. آب نباید کالایی رایگان و بیارزش تلقی شود. احترام به آب و درک ارزش واقعی آن، اولین گام برای عبور از این بحران است. همانطور که یکی از کارشناسان تاکید میکند: «روایت کنونی کمبود آب، حس درماندگی ایجاد میکند: «ما به اندازه کافی نداریم.» این روایت باید جای خود را به مسئولیتپذیری بدهد: «ما باید از آنچه داریم بهتر استفاده کنیم.»
سوالات متداول
چرا خاورمیانه با بحران شدید آب مواجه است؟
خاورمیانه به دلایل ترکیبی شامل موقعیت جغرافیایی در کمربند خشک جهان، تغییرات اقلیمی و افزایش دما، رشد سریع جمعیت، مدیریت ناکارآمد منابع آب، کشاورزی سنتی و پرمصرف، و مناقشات ژئوپلیتیک بر سر آبهای فرامرزی با شدیدترین بحران آب جهان مواجه است .
میانگین سرانه آب در منطقه چقدر است؟
میانگین سرانه آب تجدیدپذیر در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا ۴۸۰ مترمکعب در سال است که کمتر از یکدهم میانگین جهانی (۵۵۰۰ مترمکعب) و پایینتر از خط فقر آبی (۱۰۰۰ مترمکعب) قرار دارد .
تاثیر تغییرات اقلیمی بر منابع آب منطقه چیست؟
تغییرات اقلیمی باعث افزایش دما (۱.۲ درجه از ۱۹۷۰)، کاهش بارندگی (تا ۲۰ درصد در برخی کشورها تا ۲۰۵۰)، افزایش تبخیر، خشکسالیهای طولانی و در مقابل، سیلابهای ناگهانی و مخرب شده است .
مهمترین مناقشات آبی فرامرزی در منطقه کدامند؟
سه مناقشه اصلی عبارتند از: ۱- سد النهضه بر روی نیل آبی بین اتیوپی، مصر و سودان؛ ۲- سدهای ترکیه بر روی دجله و فرات و کاهش ۸۰ درصدی جریان آب به عراق؛ ۳- آبخوانهای مشترک مانند آبخوان نوبین ماسهسنگی بین چند کشور عربی.
چه راهکارهای دیگری برای مدیریت بحران آب وجود دارد؟
راهکارها شامل بهبود مدیریت تقاضا، کاهش تلفات شبکه (تا ۵۰ درصد در برخی کشورها)، اصلاح یارانههای آب، استفاده از فناوریهای هوشمند و هوش مصنوعی برای مدیریت شبکه، بازیافت فاضلاب، توسعه کشاورزی کارآمد و احیای راهکارهای مبتنی بر طبیعت مانند برداشت آب باران و احیای تالابهاست.
ارسال دیدگاه